Tο Σάββατο, 14 Ιανουαρίου, πραγματοποιήθηκε στην Κομοτηνή, συνέδριο με θέμα «Η δίγλωσση εκπαίδευση και η εφαρμογή της στα μειονοτικά σχολεία» το οποίο διοργάνωσε η Πολιτιστική και Εκπαιδευτική Εταιρία Μειονότητας Δυτικής Θράκης (ΠΕΚΕΜ). 

Στο συνέδριο που ξεκίνησε με την εναρκτήρια ομιλία του προέδρου της ΠΕΚΕΜ, Τζεμίλ Καμπζά, χαιρετισμό απηύθυναν ο Γενικός Πρόξενος της Τουρκίας στην Κομοτηνή, Μουσταφά Σάρνιτς, ο εκλεγμένος μουφτής Κομοτηνής, Ιμπραήμ Σερίφ και ο αρχηγός του κόμματος DEB, Μουσταφά Αλί Τσαβούς.

Στο πρώτο τμήμα του συνεδρίου, η γενική διευθύντρια της ΠΕΚΕΜ, Περβίν Χαϊρουλλάχ, πληροφόρησε το κοινό σχετικά με το δίγλωσσο εκπαιδευτικό σύστημα που εφαρμόζεται στους παιδικούς σταθμούς που ιδρύθηκαν στους κόλπους της ΠΕΚΕΜ.

Ο πρόεδρος της Ένωσης Τούρκων Δασκάλων Δυτικής Θράκης, Σαμι Τοραμάν, στην ομιλία που πραγματοποίησε μετά από την κα Χαϊρουλλάχ, παρουσίασε το σχολικό πρόγραμμα των μειονοτικών δημοτικών σχολείων, όπως διαμορφώθηκε μετά από τις αλλαγές που υπέστη εις βάρος των τουρκικών, με την εφαρμογή του νόμου 3065.

Στην ομιλία που πραγματοποίησε ο πρόεδρος του συλλόγου δασκάλων αποφοίτων της ΕΠΑΘ Ξάνθης, Αλί Αχμέτ Χοτζα, περιέγραψε τη γενική κατάσταση στην Ξάνθη και το θέμα της δίγλωσσης εκπαίδευσης.

Ο πρόεδρος του συλλόγου αποφοίτων της ΕΠΑΘ Ν. Ροδόπης-Έβρου, Ιμπραήμ Μεχμέτ, δήλωσε ότι τα βοηθητικά βιβλία που υπάρχουν στις βιβλιοθήκες, βρίσκονται σε άθλια κατάσταση και περιέγραψε τα προβλήματα των σχολείων της περιοχής και τα όσα πρέπει να γίνουν για τη μειονοτική εκπαίδευση με βάση τη συνθήκη της Λοζάνης.

Ο διευθυντής του μειονοτικού γυμνασίου και Λυκείου Μουζαφφέρ Σαλίχογλου, Χικμέτ Σακίρ, ενημέρωσε τους παρευρισκόμενους σχετικά με το ιστορικό και το εκπαιδευτικό σύστημα του σχολείου. Ο Σακίρ τόνισε το γεγονός ότι η πλειοψηφία των μαθητών προέρχεται από την ορεινή περιοχή.

Ο διευθυντής του γυμνασίου και Λυκείου Τζελάλ Μπαγιάρ, Τουνάλπ Μεχμέτ, ενημέρωσε τους παρευρισκόμενους σχετικά με το ιστορικό του σχολείου και το εκπαιδευτικό σύστημα που ακολουθεί.

Η διευθύντρια του κολλεγίου του Τεχνικού Πανεπιστημίου Μέσης Ανατολής στο Μέρσιν, Σεβάλ Καράκους, μίλησε στο δεύτερο τμήμα του συνεδρίου και προχώρησε σε κάποιες προτάσεις σχετικά με τη μειονοτική εκπαίδευση στη Δυτική Θράκη.

Η Σεβάλ Καράκους υποστήριξε ότι τα μειονοτικά δημοτικά σχολεία θα πρέπει να αξιολογούνται ως θετικό προνόμιο. Η σχετική ομιλία της Σεβάλ Καράκους και ο διάλογος που πραγματοποίησε με κάποιους από τους παρευρισκόμενους έχει ως εξής:   

Σκέφτηκα λοιπόν, τι είδους προτάσεις θα μπορούσα να κάνω μετά από τόσα πράγματα, για την προσχολική εκπαίδευση των Τούρκων της Δυτικής Θράκης; Το μεγαλύτερο πρόβλημα που εντόπισα εδώ είναι το γεγονός ότι ένα τμήμα των δικαιωμάτων σαν κι αυτό μας έχει ουσιαστικά αφαιρεθεί. Ασχολούμαστε με την προστασία του ανεξάρτητου καθεστώτος της εκπαίδευσης των Τούρκων, η οποία πηγάζει από διμερείς και διεθνείς συνθήκες και είναι για εμάς εκ των ων ουκ άνευ. Η τουρκική μειονότητα θα πρέπει να ενθαρρυνθεί να ιδρύσει συλλόγους προσχολικής εκπαίδευσης. Πρόκειται για την πιο αυτόνομη και πιο σημαντική για εμάς σχολική περίοδο. Η πιο σημαντική δηλαδή περίοδος ενός παιδιού που ξεκινά την σχολική του εκπαίδευση, είναι τα πρώτα 5 με 6 του χρόνια. Για το λόγο αυτό, θα ήταν καλό να την κατεβάζαμε στην ηλικία των τεσσάρων αλλά εσείς αυτό το έχετε καταφέρει ήδη. Έχετε δηλαδή ήδη κάνει μια μεγάλη και σημαντική δουλειά. Για το λόγο αυτό και εμείς πιστεύουμε ότι η τουρκική μειονότητα θα πρέπει να ιδρύσει συλλόγους προσχολικής εκπαίδευσης.

Τα νηπιαγωγεία θα πρέπει ίσως να λειτουργούν στα πλαίσια των μειονοτικών δημοτικών σχολείων. Η εκπαίδευση που θα παραχωρείται όμως στα πλαίσιά τους δεν θα πρέπει να είναι ούτε αμιγώς ελληνική αλλά ούτε αμιγώς τουρκική, ενώ θα πρέπει και να διορισθούν τούρκοι δάσκαλοι στις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Η μητρική μου γλώσσα είναι τα τούρκικα αλλά δεν έχω σπουδάσει την διδασκαλία των τουρκικών. Εγώ δεν μπορώ να διδάξω τούρκικα. Μπορώ να μιλήσω πολύ καλά τούρκικα αλλά δεν μπορώ να τα διδάξω. Με τον ίδιο τρόπο, δεν είναι δυνατόν να μπει στην αίθουσα για να διδάξει τούρκικα κάποιος, ο οποίος δεν έχει καμία εκπαίδευση στη διδασκαλία των τουρκικών, απλά και μόνο επειδή είναι Τούρκος. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να διορισθούν σε αυτά τα σχολεία τούρκοι δάσκαλοι που έχουν εκπαιδευτεί σε αυτό τον τομέα. Δεν διαθέτω περαιτέρω τεχνογνωσία για τον τρόπο που θα πρέπει να το κάνετε αυτό…

Η εκπαίδευση στους παιδικούς σταθμούς θα πρέπει να γίνεται και πάλι με βάση την αμοιβαιότητα, δηλαδή στη μητρική γλώσσα της μειονότητας, όπως και στα μειονοτικά ιδρύματα στην Τουρκία. Στην Κωνσταντινούπολη υπάρχουν δηλαδή ρωμαίικα, αρμένικα και εβραϊκά σχολεία τα οποία λειτουργούν στην αντίστοιχη μητρική γλώσσα. Πιστεύω ότι πρόκειται για δικαίωμά μας. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να είμαστε περισσότερο πιεστικοί για την λειτουργία τους στη μητρική γλώσσα της μειονότητας.

Θα πρέπει να θεσπισθούν συνεργασίες μεταξύ των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της τουρκικής μειονότητας της Δυτικής Θράκης και των αντίστοιχων της Τουρκίας με τη σύναψη αδελφοποιήσεων. Όλα τα δικά μας σχολεία είναι προετοιμασμένα για αυτό. Εμείς έχουμε οχτώ σχολεία στην Τουρκία. Εγώ σας δίνω το λόγο μου ότι όλα τα σχολεία μας μπορούν να συνάψουν αδελφοποιήσεις με τα σχολεία εδώ. Σε μια τέτοια περίπτωση η πολιτιστική μας συνεισφορά θα είναι πολύ σημαντική. Όπως είπα και πριν, εγώ πίστευα ότι γνώριζα κάποια πράγματα, αλλά αφότου ήρθα εδώ κατάλαβα ότι δεν ξέρω τίποτα. Για το λόγο αυτό πιστεύω ότι, από την άποψη του τρόπου ζωής των παιδιών εδώ και της πολιτιστικής αλληλεπίδρασης με τα δικά μας παιδιά, τα παιδιά που ζουν στην Τουρκία, μια τέτοιου είδους συνεργασία θα μας ωφελήσει πολύ. Εσείς εδώ έχετε διαφορετικές περιόδους διακοπών, εμείς δεν έχουμε τις διακοπές των Χριστουγέννων και του Πάσχα. Επειδή όμως εμείς συνεχίζουμε το σχολείο τις περιόδους των διακοπών σας, θα μπορούμε να επισκεπτόμαστε ο ένας τον άλλον κατά τη διάρκεια των διακοπών αυτών. Θα πρέπει να υπάρχει ενδουπηρεσιακή εκπαίδευση, η οποία θα προμηθεύει τους δυτικοθρακιώτες εκπαιδευτικούς με σωστά εκπαιδευτικά παραδείγματα, που θα τους χρησιμεύσουν ως πρότυπα.  Το μεγαλύτερο σας πρόβλημα λοιπόν, απ’ όσο καταλαβαίνω από τις ομιλίες και τις ανησυχίες που εκφράζετε, έγκειται στο να αποκτήσετε σωστά εκπαιδευμένο εκπαιδευτικό προσωπικό. Εμείς εδώ θα πρέπει να κάνουμε τη διαφορά. Θα πρέπει να δημιουργήσουμε σημαντικούς λόγους για να προτιμήσουν οι κηδεμόνες τα μειονοτικά σχολεία. Η μόνη πηγή γι’ αυτό, είσαστε εσείς.

Και γιατί άραγε να χρειάζεται η δίγλωσση εκπαίδευση; Αυτό το θέμα συζητάμε από το πρωί. Ένα παιδί που μαθαίνει τούρκικα στην οικογένεια δεν θα είναι μήπως πιο επιτυχημένο σε ένα αμιγώς ελληνόφωνο σχολείο; Αυτό σας παρουσιάζουν αυτή τη στιγμή. Ίσως να πρόκειται και για το μεγαλύτερο επιχείρημα της Ελλάδας αυτή τη στιγμή: «Τα δικά σας παιδιά έτσι κι αλλιώς μαθαίνουν τούρκικα μέσα στην οικογένεια, έτσι είναι πιο επιτυχημένα σε ένα σχολείο που προσφέρει μόνο ελληνόφωνη εκπαίδευση και αναπτύσσει πολύ καλά και τις δύο γλώσσες».

Αυτό αρχικά φαίνεται πολύ θελκτικό. Ναι, φαίνεται ότι «το παιδί μου θα μπορέσει να φοιτήσει σε ελληνικό σχολείο και να έχει ευχέρεια στα ελληνικά». Αποτελεί δε γεγονός ότι υπάρχει διαρροή μαθητών από τα μειονοτικά σχολεία προς τα ελληνικά σχολεία. Ίσως και υφέρπουσα αιτία να είναι και η προαναφερθείσα.  Δηλαδή «το δικό μου παιδί μαθαίνει έτσι κι αλλιώς τούρκικα, αν πάει στο ελληνικό σχολείο μπορεί να μάθει και πολύ καλά ελληνικά και ίσως έτσι να έχει περισσότερες πιθανότητες να μπει στο πανεπιστήμιο, να επιτύχει και να αποκτήσει μια δουλειά στην Ελλάδα». Συνεπώς δεν θα υπάρχει ανάγκη για καμία αναγνώριση πτυχίου».

Ακόμη και αν φαντάζει θελκτικό αρχικά, μην περιμένετε κάποιον που δεν έχει μορφωθεί στη μητρική του γλώσσα, να μορφωθεί στα ελληνικά. Φαίνεται πολύ θελκτικό και οι γονείς μπορεί να ξεγελαστούν. Εμείς είμαστε όμως αυτοί που θα τους το εξηγήσουμε αυτό. Τα τούρκικα έτσι και αλλιώς δεν είναι απλά ο τρόπος που χρησιμοποιούμε για να επικοινωνήσουμε μόνο με τους γονείς μας. Τα τούρκικα είναι για εμάς η απόδειξη ότι μπορέσαμε να αναπτύξουμε τις σκέψεις μας στην ανώτατη βαθμίδα. Μην περιμένετε λοιπόν αυτόν που δεν είναι επιτυχημένος στα τούρκικα να έχει επιτυχία στα Μαθηματικά, στη Φυσική, στη Χημεία και στη Βιολογία. Διότι εμείς μέσω της γλώσσας μας, αναπτύσσουμε την ιδιαίτερη σκέψη μας. Η ταξινόμηση, ο συσχετισμός, η επίλυση προβλημάτων, είναι διανοητικές ικανότητες που αναπτύσσουμε στη μητρική μας γλώσσα. Μην περιμένετε κάποιος ο οποίος δεν σκέφτεται σωστά, που δεν έχει αναλυτική σκέψη, να είναι καλός στα Μαθηματικά. Γι΄ αυτό και μία από τις ερωτήσεις που τέθηκε λίγο πριν υπήρξε για εμένα πολύ ουσιώδης. Ναι, υπάρχουν βιβλιοθήκες στα σχολεία μας αλλά κατά πόσο επωφελούνται από αυτές οι μαθητές μας; Κατά την άποψή μας πρόκειται για μια πολύ σημαντική, πολύ μεγάλη και πολύ όμορφη ερώτηση. Το να αυξήσουμε τις δραστηριότητες των παιδιών μας που έχουν σχέση με τα τουρκικά αντιστοιχεί σε μια επιτυχημένη ζωή του παιδιού. Αυτό ισχύει και για την Τουρκία, όχι μόνο για εδώ. Και στην Τουρκία προσπαθούμε να αναθρέψουμε άτομα που να είναι πολύ μορφωμένα. Διότι κανένας μαθητής που δεν έχει αναπτύξει την ικανότητα σκέψης του στα τούρκικα δεν μπορεί να επιτύχει στις εξετάσεις, στις εθνικές εξετάσεις, στις εξετάσεις για την είσοδο στο πανεπιστήμιο ή στις εξετάσεις του πανεπιστημίου. Το γεγονός αυτό το βιώνουμε εμείς από το δημοτικό σχολείο. Το παιδί μπορεί να είναι πολύ καλό στα μαθηματικά, οι αναλυτικές του ικανότητες μπορεί να είναι πολύ καλές, αλλά δεν μπορεί να καταλάβει τα προβλήματα. Για να κατανοήσει το παιδί το πρόβλημα θα πρέπει να είναι δραστήριο γύρω από τη μητρική του γλώσσα. Δεν έχει κανένα νόημα το να μπορεί να κάνει προσθέσεις, να χρησιμοποιεί τις αθροιστικές του ικανότητες πολύ καλά. Εάν δεν καταλάβει από το πρόβλημα ότι πρέπει να αθροίσει δύο αριθμούς, τότε μην περιμένετε το παιδί αυτό να έχει επιτυχία. Για το λόγο αυτό και εγώ λέω όχι σε κάτι τέτοιο. Η ιδέα δηλαδή, ότι «εφόσον το παιδί μαθαίνει τούρκικα στο σπίτι, ας πάει σε ελληνικό σχολείο για να μάθει καλά τουρκικά» θα μας οδηγήσει προς τα πίσω. Γιατί αυτή είναι η μόρφωση που παίρνει από την οικογένεια. Το παιδί αναπτύσσει τις διανοητικές του ικανότητες στη μητρική του γλώσσα. Την ικανότητα του αυτή θα την εφαρμόσει αργότερα στα Μαθηματικά, στη Φυσική, στα Ελληνικά, στα Αγγλικά. Γιατί λοιπόν θα πρέπει οι τουρκικές οικογένειες να επιλέγουν τα τουρκικά σχολεία; Εμείς λοιπόν θα πρέπει να δημιουργήσουμε ένα λόγο για τα επιλέγουν. Θα πρέπει να υπάρχουν οι λόγοι, για τους οποίους οι τουρκικές οικογένειες θα πρέπει να επιλέγουν τα μειονοτικά σχολεία. Εγώ αυτό θα ήθελα να συζητήσουμε. Ποιος είναι ο λόγος που κατά τη γνώμη σας οι τουρκικές οικογένειες επιλέγουν τα μειονοτικά σχολεία; Για ποιο λόγο να τα επιλέξουν;

Συμμ.: Γιατί τα ελληνικά τους είναι ισχνά.

Σεβάλ Καράκους: Γιατί τα ελληνικά τους είναι ισχνά. Δηλαδή λόγω δυσκολίας.

Συμμ.: Για μια καλή μόρφωση.

Σεβάλ Καράκους: Δηλαδή περιμένουν ότι εκεί θα έχουν μια καλή μόρφωση…

Ρασίμ Χιντ: Η ερώτησή σας αφορά μόνο στα δημοτικά σχολεία ή μήπως…

Σεβάλ Καράκους: Σε όλα τα σχολεία αναφέρομαι.

Ρασίμ Χιντ: Αυτό πηγάζει από το γεγονός ότι οι συνάδελφοί μας είναι ανεπαρκείς στα καθήκοντά τους. Εάν το δικό μου το παιδί μεταφέρει τα τούρκικα, ή εν γένει τη γνώση από το σπίτι στο σχολείο, μπορώ εγώ να το στείλω στο ρωμαίικο σχολείο και να το μορφώσω εκεί. Αυτό συμβαίνει. Και συμβαίνει πολλάκις το παιδί να μεταφέρει τη γνώση από το σπίτι στο σχολείο. Όχι από το σχολείο στο σπίτι. Αυτή είναι η πραγματικότητα που αντιμετωπίζουμε. Οι γονείς πολλές φορές παραπονιούνται για αυτό και ως αποτέλεσμα από το να αφήσουν το παιδί εδώ να χάνει το χρόνο του, έτσι απερίσκεπτα, το στέλνουν στο ρωμαίικο σχολείο για να μορφωθεί καλύτερα. Όσον αφορά εμάς, την κοινωνία των δασκάλων, χωρίς παρεξήγηση, αλλά για εμάς η μόρφωση που προσφέρεται στο χειρότερο σχολείο μας είναι πολύ καλύτερη από αυτήν που προσφέρεται στα ελληνικά δημοτικά. Εμείς προσπαθούμε να επέμβουμε σε αυτή την κατάσταση. Δυστυχώς όμως δεν είμαστε επιτυχείς.

Σεβάλ Καράκους: Τώρα, χωρίς παρεξήγηση, θα ήθελα να σας ρωτήσω κάποιες προκλητικές ερωτήσεις. Είπατε: «Το χειρότερο μας σχολείο είναι καλύτερο από τα δικά τους». Μήπως αυτό πηγάζει από κάποιες ανησυχίες μας; Επιλέγονται μήπως υπό την ανησυχία «μήπως –φευ!- εάν στείλουμε το παιδί μας στο ρωμαίικο ή στο ελληνικό σχολείο θα αφομοιωθούμε πολιτιστικά;» Μήπως όμως υπάρχουν και ειδικοί λόγοι για να επιλέξουμε τα μειονοτικά σχολεία; Ας τα διαχωρίσουμε λίγο αυτά τα δύο. Από τη μια μεριά το μειονοτικό σχολείο και από την άλλη το ελληνικό. Ας πούμε και ότι εγώ δεν ανήκω σε κανένα από τα δύο έθνη. Είμαι μητέρα και θέλω να στείλω το παιδί μου στο σχολείο. Ποιο σχολείο θα πρέπει να επιλέξω; Εγώ είμαι ξένη εδώ. Ποιο θα πρέπει να επιλέξω;

Συμμ.: Το ελληνικό σχολείο.

Σεβάλ Καράκους: Το ελληνικό σχολείο. Τι θα πρέπει λοιπόν να κάνουμε έτσι ώστε η απάντηση να είναι «το μειονοτικό σχολείο»; Είμαστε αναγκασμένοι να θέσουμε μια ειδοποιό διαφορά. Δηλαδή οι τουρκικές οικογένειες, δεν θα πρέπει να επιλέγουν τα μειονοτικά σχολεία από φόβο μόνο μήπως αφομοιωθούν πολιτιστικά αλλά για σωστούς λόγους και σκοπούς. Οι άνθρωποι που θα κάνουν αυτή τη διαφορά είμαστε εμείς. Εμείς ως εκπαιδευτικοί θα πρέπει να το εξηγήσουμε αυτό. Εάν όλοι σας βάλετε από ένα λιθαράκι σε κάθε σχολείο που πηγαίνετε, εκεί υπάρχουν και έλληνες δάσκαλοι που έχουν διαφορετική ειδικότητα, ίσως και δάσκαλοι που είναι ανεπαρκείς. Εάν εμείς ξεκινήσουμε βάζοντας ένα λιθαράκι, θα μας ακολουθήσουν και άλλοι. Εσείς είσαστε αυτοί που θα πρέπει δηλαδή να βάλετε το λιθαράκι σας. Θα πρέπει να ενισχύσουμε τα μειονοτικά σχολεία. Για να μπορέσουμε να διασφαλίσουμε την τουρκική μας ταυτότητα, για να μπορέσουμε να ζήσουμε με ένα ορθό και καλό τρόπο, για να μπορέσουμε να βιώσουμε τον πολιτισμό μας με ορθό τρόπο, για να παραμείνουμε εδώ, ως Τούρκοι, θα πρέπει να παρουσιάσουμε ένα πολύ σωστό εκπαιδευτικό περιβάλλον. Είμαστε υποχρεωμένοι να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις εκείνες έτσι ώστε να μας εμπιστευθούν οι γονείς. Δεν θα πρέπει να στείλουν τα παιδιά τους στο μειονοτικό σχολείο μόνο από φόβο. Εμείς θα πρέπει να διαμορφώσουμε τις συνθήκες εκείνες, έτσι ώστε οι γονείς εδώ να θέλουν να στείλουν τα παιδιά τους στα μειονοτικά σχολεία. Όχι από το φόβο και την ανησυχία του: «Τι διδάσκουν άραγε στα παιδιά μου στα ελληνικά σχολεία;». Όχι από φόβο ότι το παιδί μας δεν θα μάθει τη θρησκεία του. Εμείς θα πρέπει να διαμορφώσουμε το εξής συναίσθημα: «Εάν στείλω το παιδί μου στο μειονοτικό σχολείο, θα τα μάθει όλα αυτά, θα μορφωθεί στη μητρική του γλώσσα, θα μάθει και τα ελληνικά και θα γίνει και επιτυχημένο». Είμαι πεπεισμένη ότι η ταυτότητά μας θα διασφαλισθεί μόνο με τη μόρφωσή μας. Εμείς έχουμε ανάγκη από μορφωμένους ανθρώπους, ανθρώπους που μορφώθηκαν με βάση το δικό τους πολιτισμό.

Θα πρέπει να αναλάβουμε ενέργειες που θα θέσουν τη διαφορά. Θα πρέπει να εμπλέξουμε περισσότερο τους γονείς σε αυτές. Όπως είπατε, η μόρφωση που παίρνουν τα παιδιά από τους γονείς τους είναι μεγάλο πρόβλημα. Τότε θα πρέπει να εκπαιδεύσουμε και τους γονείς. Να στείλουμε φυλλάδια, εάν θεωρούμε τη μόρφωση αξία, θα πρέπει να διανείμουμε φυλλάδια σε σχέση με τις αξίες, ας εμπλέξουμε και τον κηδεμόνα στις ενέργειές μας. Μην απατάσθε ότι μπορούμε να προσφέρουμε μόρφωση μένοντας μακριά από τους κηδεμόνες. Κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατόν. Το παιδί θα έχει επιτυχία μόνο εάν η μικρή σας προσφορά ενισχύεται και από τους γονείς. Ίσως και τότε να πιστέψουν και στο σκοπό μας.

Κλείνοντας θα ήθελα να σας δείξω ένα πίνακα του Πικάσο. Τι βλέπετε; Τι σημαίνει; Τι απεικονίζεται στον πίνακα; Δεν βλέπουμε τίποτα. Μόνο κάποιες φιγούρες που μοιάζουν με άνθρωποι.

Μήπως αυτός ο πίνακας; Αυτός ο πίνακας είναι πιο ξεκάθαρος. Αυτός είναι ένας πίνακας που φτιάχτηκε με βάση τον προαναφερθέντα πίνακα του Πικάσο . Θα ήθελα λοιπόν να ολοκληρώσω την ομιλία μου με τα εξής λόγια: Στη ζωή τίποτα δεν είναι τόσο ξεκάθαρο όσο ο πίνακας «Las Meninas», όσο ο δεύτερος πίνακας. Τα παιχνίδια που παίζονται εδώ, σας παρουσιάζουν τη ζωή, όπως ο πίνακας του Πικάσο, σαν να έχει μεταμορφωθεί. Για να δείτε την εικόνα των Meninas  στον πίνακα του Πικάσο, θα αγωνισθείτε και θα επιτύχετε. Αυτοί όμως που δεν βλέπουν στον πίνακα αυτό τις Meninas, δεν θα καταλάβουν ποτέ την αλήθεια και θα βγάλουν λάθος συμπεράσματα. Η ζωή μας είναι σαν τον πίνακα του Πικάσο, αν μπορούμε να δούμε την εικόνα των Meninas θα επιβιώσουμε. Εγώ προτιμώ να επιβιώσω. Σας ευχαριστώ.